بسمالله الرحمن الرحيم
عمليات توكل (ارتش)
1- منطقه عملياتي: استان خوزستان، منطقه عمومي آبادان، جاده
ماهشهر- آبادان و شرق رود كارون.
2- زمان: شنبه
20 ديماه 1359 (سالروز هجرت پيامبر اسلام(ص) از مكه به مدينه).
3- رمز عمليات:
-
4- ساختار و سازمان:
قرارگاه اروند (آبادان) ستاد مشترك ارتش جمهوري اسلامي ايران.
5- اهداف عمده
عمليات: شكست حصر آبادان و آزادسازي خرمشهر و مناطق اشغالي تا مرز بين المللي.
6- نقشه منطقه
عمليات:
مقدمه
ارتش متجاوز بعث عراق پس از كسب
موفقيت در اشغال خرمشهر، طمع كرد که شهر محاصره شده آبادان را هم تصرف و مأموريت
خود در اين بخش را كامل کند. بنابراین، ارتش عراق در روز 8 آبان سال 1359 با بريدن
درختان منطقه و احداث جاده و سپس نصب پل روي رودخانه بهمن شير، تلاش كرد از منطقه
كوي ذوالفقاري وارد آبادان شود. گرچه با هوشياري جوانان شهر آبادان و رزمندگان
حاضر در اين شهر، اين حركت دشمن به شكست انجاميد و با دادن تلفات و اسير و انهدام
بخشي از تجهيزات مجبور به عقبنشيني گرديد، لكن اين نگراني همچنان باقي بود كه هر
لحظه ممكن است دشمن دوباره حركت تهاجمي خود به آبادان را تكرار کند و آبادان
همانند خرمشهر به اشغال دشمن درآيد. لذا رزمندگان اين محور ضمن وارد نمودن ضربات
محدود به دشمن از جمله نبرد كوي ذوالفقاري در 9 آبان ماه كه منجر به شكست دشمن در
تصرف جزيره آبادان و عقب راندن از اين منطقه گرديد، دائم به فكر كسب شرايط لازم
براي بيرون راندن ارتش عراق از سرپل شرق كارون بودند. اين امر در شرايطي بود كه
ستاد مشترك ارتش جمهوري اسلامي ايران نيز تقدم عمليات در صحنه عمليات خوزستان را
دفاع از جزيره آبادان و عقب راندن نيروهاي اشغالگر از سرپل شرق كارون مي دانست و
نظر و تدبير خود را در اين زمينه به نيروي زميني اعلام کرده بود.
مجموع اين عوامل و همچنين شكست
عمليات لشكر 16 زرهي در منطقه عمومي هويزه و كرخه كور، باعث شد سرهنگ حسن علي
فروزان، فرمانده ستاد اروند[1]
نيروي زميني ارتش، از ۲۵ آذر
1359 مصمم به تهيه طرحي آفندي براي عقب راندن نيروهاي دشمن از اين منطقه تا خط مرز
با استفاده از تجارب حاصله از شكست در عمليات هاي قبلي شود و براي اين منظور «طرح
عملياتي توكل» را در ۲۷ آذر
تهيه و منتشر نمايد.
وضعيت عمومي و جغرافيايي منطقه عمليات
منطقه عملياتي
توكل در شمال و شرق جزيره و شهر آبادان واقع شده و بين دو رودخانه كارون و
بهمن شير محصور بود. دو جاده مهم و اصلي آبادان- ماهشهر و آبادان- اهواز در اين
منطقه قرار گرفته و با اشغال شرق كارون از سوي ارتش متجاوز عراق، بخش هاي انتهايي
اين دو جاده به آبادان نيز در دست دشمن قرار داشت و دسترسي از طريق آنها به آبادان
ميسور نبود. از آنجا
كه شهر آبادان در جنوب كشور و در كنار اروندرود، رود بهمنشير و رود كارون و بهطور
كلي در جوار خليج فارس قرار دارد، داراي تابستاني بسيار گرم و زمستاني معتدل و فرحبخش
است. در مجموع به علت واقع شدن آبادان در دشت، هواي گرمي دارد و نور آفتاب و
خورشيد عضو ثابت اين شهر در روزهاي مختلف سال است. به همين دليل برخي از مردم، اين
شهر را شهر بي زمستان مي نامند.
منطقه آبادان در كل مرطوب است، رطوبت
نسبي در آبادان در ميانه روز كاهش مييابد و در مواقعي كه باد از جنوب جريان دارد،
رطوبت به سرعت بالا ميرود. ميزان متوسط بارندگي سالانه در اين منطقه ۱۵۷ ميليمتر است، بارانهاي موسومي و
گاه بسيار شديد از آذر تا ارديبهشت برخي مواقع حتي موجب آبگرفتگي در سطح منطقه ميشود.
اوج بارندگي در منطقه آبادان در ماههاي آبان، آذر و دي است و در ماههاي بهمن،
اسفند و فروردين باران نسبتاً مناسبي ميبارد، اما شديد نيست.
با توجه به وضعيت بارندگي در اين فصل
(پاييز) و حالت باتلاقي داشتن زمين و عدم امكان حركت واحدهاي زرهي از اكثر مناطق،
حركت نيروهاي زرهي عمدتاً متكي به جادههاي منطقه كه دارای ارتفاع از سطح زمين و
زيرسازي مناسب بودند، امكان پذير بود.
منطقه عمليات در يك دشت صاف و عاري
از هرگونه عارضه طبيعي يا مصنوعي كه بتوان در پناه آن و خارج از ديد دشمن حركت
نمود، قرار داشت. بنابراین، اجراي عمليات در روز در اين منطقه، خطرپذيري بالايي را
مي طلبيد.
استعداد كلي دشمن در منطقه
در منطقه عملياتي توكل يگانهاي زير
از ارتش عراق در منطقه با نيروهاي ايراني درگير شدند:
1- تيپ 26 زرهي لشكر 5 مكانيزه؛
2- تيپ 15 مكانيزه لشكر 5 مكانيزه؛
3- تيپ 12 زرهي لشكر 3 زرهي؛
4- تيپ 49 پياده لشكر 11 پياده.
خط دفاعي عراق از ۲ تيپ زرهي لشكر 3 زرهي، يك تيپ
مكانيزه لشكر 5 مكانيزه و يك تيپ پياده لشكر 11 پياده، تشكيل شده بود.
اهداف عمليات
1- شكست
حصرآبادان با بيرون راندن دشمن از سرپل اشغالي در شرق كارون؛
2- آزادسازي
شهر خرمشهر؛
3- تعقيب دشمن
تا مرز بين المللي شناخته شده.
سازمان رزم
عمليات
قرارگاه اروند با استفاده نيروهاي
موجود مستقر در منطقه و سازماندهي آنان به شرح زير اقدام به طراحي و اجراي عمليات
توكل نموده است:
1- تيپ ۳۷ زرهي شيراز؛
2- تيپ ۲ پياده لشكر ۷۷ پياده خراسان؛
3- گردان ۱۴۴ پياده از لشكر ۲۱ پياده حمزه؛
4- گردان ۲۴۶
تانك از لشكر ۷۷ پياده خراسان؛
5- گردان 301
ژاندارمري؛
6- يك گردان
متشكل از نيروهاي سپاه پاسداران آبادان و نيروهاي داوطلب مردمي؛
7- تعداد 75 نفر از پيشمرگان كرد
مسلمان.
طرحريزي
عمليات
دو ماه پيش از عمليات توكل در منطقه
عمومي آبادان، عمليات ديگري در همين منطقه به شكست انجاميده بود. فرماندهان ستاد
اروند بر آن شدند براي شكست محاصره چهار ماهه آبادان و باز پسگيري منطقه شرق رود
كارون و پس راندن دشمن تا مرز بين المللي شلمچه و رود خين، عمليات توكل را
طرحريزي كنند و با بهره گیري از يگان هاي پياده و زرهي ارتش، از سه محور جاده
ماهشهر- آبادان، آبادان- خرمشهر و غرب كارون، آن را به اجرا درآورند. اين عمليات
در سه مرحله به شرح زير برنامه ريزي شده بود:
1- مرحله اول:
الف- حمله تيپ 37 زرهي شيراز از
كيلومتر ۱۰ جاده
آبادان- ماهشهر (محور اصلي عمليات) به سمت آبادان و تأمين جناح راست اين تيپ از
سوي گردان 144 پياده لشكر 21 حمزه و جناح چپ توسط گردان پياده 301 ژاندارمري؛
ب- هم زمان با محور اصلي، پيشروي
نيروهاي پياده متشكل از: نيروهايي از تيپ 2 لشكر 77، بسيج و سپاه و پيشمرگان كرد
مسلمان از سه راهي آبادان روي جاده آبادان- ماهشهر و الحاق با نيروهاي 37 زرهي در
محور تك اصلي؛
پ- بخش ديگري از نيروهاي پياده تيپ 2
لشكر 77، بسيج و سپاه و پيشمرگان كرد مسلمان نيز هم زمان با محور اصلي، با حركت از
سه راهي آبادان روي جاده آبادان- اهواز؛
ت- تك زرهي گردان 246 تانك و نيروهاي
پياده سپاه پاسداران از سمت سلمانيه به سمت پل هاي كارون به منظور كمك به عمليات
تيپ 37 زرهي و تسهيل حركت اين تيپ با قطع كردن عقبه و بستن راه عقب نشيني مدافعان
عراقي و به تله انداختن آنها؛
2- مرحله دوم: عبور از پلهاي كارون
و محاصره و آزاد كردن خرمشهر و پيشروي تا مرز بين المللي.
3- مرحله سوم: در صورت امكان پيشروي
به سمت بصره.
شرح مختصر
عمليات
با وجود اينكه طبق مدارك موجود دشمن
از حمله احتمالي فرماندهي اروند آگاهي پيدا كرده و در روز ۱۹ دي ماه علاوه بر اعزام يگانهاي
تقويتي به منطقه سرپل اشغالي، اقدام به اجراي آتش توپخانه سنگين روي منطقه يگان هاي
اروند کرده و فعاليت هوايي خود را در منطقه تشديد نموده بود، عمليات توكل در منطقه
عمومي آبادان با هجوم رزمندگان اسلام تحت امر قرارگاه عملياتي اروند، در ساعت
02:30 بامداد روز ۲۰ دي ۱۳۵۹ با پوشش آتش تهيه يگان هاي توپخانه
موجود در منطقه آغاز شد.
در ابتدا واحدها پيشروي نسبي کرده و
در بعضي نقاط مانند ذوالفقاري و فياضيه وارد سنگرهاي دشمن شده و تعداد قابل توجهي
از نيروهاي دشمن بعثي را كشته يا زخمي کردند، ولي با عدم موفقيت تيپ 37 زرهي شيراز
كه در ابتدا پيشروي آن با موفقيت كامل ادامه داشت و تعدادي از سنگرهاي دشمن در عمق
منطقه پدافندي به وسيله نيروهاي اين تيپ اشغال گرديد و با اينكه رزمندگان اين تيپ
موفق به ايجاد رخنه در همه نقاط محور خود شده و مرتب طي گزارشاتي اعلام مي نمودند
كه موفقيتهاي بزرگي كسب كرده و توانسته اند تعدادي از پرسنل دشمن را اسير و ضمن
انهدام چندين خودرو، ۴ دستگاه
نفربر دشمن را نيز به غنيمت بگيرند، در ساعت ۰۶:۳۰ صبح به علت روشن شدن هوا و نبودن
وسايل مهندسي كافي از قبيل بلدوزر و لودر و پيشروي بيش از حد برخي از گروهان هاي
تانك و پياده و برخورد با پاتك سنگين دشمن در شرايط نابرابري نيروهاي عملكننده
خودي در برابر يگانهاي بعثي عراق، پيشروي در اين محورها متوقف شده و نيروها موفق
به نگهداري مواضع متصرفي نشده و با دادن تلفات سنگين، مجبور به عقبنشيني و
استقرار در مواضع قبلي شدند.
در اين عمليات گروه رزمي ۲۴۶ تانك كه همراه با گروه رزمي 37 زرهي
تك خود را به مواضع نيروهاي بعثي عراق آغاز کرده بودند، شديداً درگير شدند و ضمن
وارد آوردن تلفاتي به دشمن و تظاهر به حمله و نمايش قدرت، با فريب دشمن سعي کردند
كه فشار دشمن را از روي ساير نيروها كاهش دهند و موفق شدند تلفات و ضايعاتي به
دشمن وارد آورند، اما در طول مدت اين عمليات بر اثر آتش توپخانه و خمپاره اندازهاي
دشمن، خساراتي نيز به اين گروههای رزمی وارد آمد و مجبور به عقبنشيني شدند.
گردان 301 پياده ژاندارمري كه هم زمان
با واحدهاي عملكننده نزاجا، با وجود آتش شديد دشمن پيشروي کرده و خود را به
سنگرهاي دشمن رسانيده و موفق شده بود تعدادي از آنها را تصرف و پرسنل دشمن را
نابود کند، به علت باز بودن زمين و كمبود وسایل مهندسي، با همه رشادت و پايمرديای
كه از خود در برابر كماندوهاي دشمن نشان داد، قبل از موفق شدن به تحكيم مواضع خود،
در كنار سنگرهاي دشمن مورد هدف موشكهاي ماليوتكا و تانكهاي دشمن قرار گرفت و
منهدم شد.
در ضمن پيشمرگان كرد مسلمان نيز ضمن
انجام وظايف جاري، در كنار رودخانه كارون در پايگاههاي مربوطه با سازمان دادن ۴۰ تيم پنج نفره در حمله شبانه شركت و
ضربات بسيار كاري به دشمن وارد کرد و ضمن
كشتن تعداد زيادي از پرسنل دشمن و انهدام چندين دستگاه تانك و سنگرهاي دشمن كمك
بزرگي در پيشروي واحدها در محور ماهشهر- آبادان کرد، اما با توجه به عقبنشيني
نيروهاي خودي و محاصره دشمن، اكثر اين نيروها شهيد يا اسير و مفقود شدند.
در اين عمليات واحدهاي توپخانه گروه
22 توپخانه با اجراي دو مرتبه آتش تهيه به مدت ۳۰ و ۱۵ دقيقه و اجراي آتش مداوم روي مواضع
دشمن ضمن انهدام تعدادي از تانك ها و سنگرهاي دشمن از عمليات واحدهاي خودي
پشتيباني آتش نمودند. ضمن اينكه برابر هماهنگي به عمل آمده قرار بود پشتيباني
هوايي با حداكثر قدرت و توانايي از ساعت ۰۷:۱۵ مورخه 20/10/1359 عمليات واحدها را
در تمام روز پوشش دهد، ولي اين عمليات با تأخير انجام و از ۱۰ سورتي پروازي كه جهت پشتيباني اين
فرماندهي انجام شد، چهار سورتي آن بنا به
درخواست فرمانده عمليات آبادان، بدون هماهنگي با قرارگاه اروند، برای عملیات علیه
نيروهاي دشمن مستقر در سمت چپ جاده اختصاص دادشد. بنابراین، در نتيجه پشتيباني
هوايي مؤثري انجام نشد. از سوي ديگر برخلاف پيشبيني هاي به عمل آمده، بالگردهاي
تكور هوانيروز هم در اين روز چندان مؤثر نبود و ضمن يك ساعت تأخير در عمليات،
نتوانست نتايج لازم را براي پيشبرد عمليات كسب کند.
نتايج عمليات
عمليات توكل آخرين تلاش زرهي ايران
در طي جنگ ايران و عراق بود. تقريباً تمامي اشكالاتي را كه به عمليات نصر مي توان
وارد دانست، درباره عمليات توكل نيز صادق است. مواردی از قبیل توجه نکردن به
شناسايي مواضع دشمن، برآورد صحيح نداشتن از استعداد دشمن در منطقه، استفاده از
نيروهاي زرهي در زمين نامناسب براي مانور زرهي، نداشتن برنامه براي مقابله با آتش
ضدزرهي دشمن، نبود پشتيباني هوايي كافي و ناهماهنگي بين نيروهاي عمل كننده، سبب
شد که اين عمليات نيز با شكست مواجه شود.
الف- تلفات و
خسارات دشمن:
1- بيش از 100
نفر كشته و زخمي؛
2- انهدام 34 دستگاه تانك، 6 دستگاه نفربر و بيش از 11 دستگاه
انواع خودرو؛
3- سرنگوني يك
فروند هلیکوپتر؛
4- انهدام
تعدادي سنگرهاي اجتماعي و انبار مهمات.
ب- تلفات و
خسارات خودي:
1- 67 نفر
شهيد، 295 نفر مجروح و 152 نفر اسير و گمشده (جمعاً 514 نفر)؛
2- انهدام 24
دستگاه تانك، 9 دستگاه نفربر، 3 دستگاه موشكانداز ماليوتكا و 2 دستگاه موشك انداز
سهند؛
3- تعداد زيادي
انواع خودرو و انواع سلاح سبك و تجهيزات انفرادي.
درسهاي عمليات
توكل:
1- جرئت و
جسارت رزمندگان در طرحريزي و اجراي عملياتهاي گوناگون و پيدرپي؛
2- تغيير
استراتژي در جنگ با حضور نيروهاي مردمي و اجراي عملياتهاي محدود و موفق.
پايان
دیدگاهی ثبت نشده، شما اولین نظر را بنویسید!